Anđeli i vile u naivnoj i marginalnoj umetnosti
Angels and Fairies in naive an marginal art
- Tematska izložba slika i skulptura, Stalna postavka MNMU,
- Projekcija filma Anđeli, Vojkana Morara
- Koncert učenika Muzičke škole Vladimir Đorđević, Jagodina

 

I ove godine Muzej naivne i marginalne umetnosti se uključio u međunarodnu manifestaciju Noć muzeja. Ovogodišnji program obeležavanja manifestacije, koji je obuhvatao sadržaje predstavljene na tri nivoa izložbenog prostora Muzeja, kao i u prostoru ispred muzejske zgrade, privukao je izuzetno interesovanje brojne publike. Oko dve hiljade posetilaca iz Jagodine i okolnih mesta uključilo se u dobar provod u našem muzeju. Pored tekućih sadržaja: Stalne postavke i Retrospektivne izložbe slika Milanke Dinić, poznate jagodinske marginalne umetnice, posebnu pažnju je privukla multimedijalna tematska izložba upriličena kao centralni događaj ove manifestacije - Anđeli i vile u naivnoj i marginalnoj umetnosti, autora Ivane Jovanović. Bogatstvo imaginacije i inventivnosti, kao jednu od osnovnih imanentnih odrednica naivne i marginalne umetnosti, reflektovano je izborom od četrdeset slika i skulptura naivnih i marginalnih umetnika, pripadnika različitih generacija, od svetskih klasika do mlađe generacije umetnika. Svet fantastičnih bića, anđela i vila, inspirisao je ove umetnike da slobodnom stvaralačkom igrom duha i imaginacije dođu do ličnih rešenja. U umetničkom opusu nekih od njih ove teme predstavljaju jednu od epizoda, dok je stvaralaštvo pojedinih umetnika (Vojkan Morar, Rosen Rašev, Milanka Dinić) gotovo u potpunosti inspirisano ovim imaginarnim motivima. Izložbu je pratila i projekcija filma Anđeli marginalnog umetnika Vojkana Morara.
Ispred zgrade Muzeja veliko interesovanje publike privukla je projekcija propagandnog filma o aktivnostima MNMU i koncert klasične muzike učenika muzičke škole Vladimir Đorđević iz Jagodine na terasi Muzeja.


 

Anđeli i vile u naivnoj i marginalnoj umetnosti

Tematske izložbe dela naivne i marginalne umetnosti pokazuju se uvek dragocenim u smislu kontinuiteta nastojanja da se prenese prava slika o suštini i visokim likovnim dometima ove osobene oblasti savremene umetnosti. Osvetljavajući određene teme u nepresušnom tematskom repertoaru, ove izložbe predstavljaju odličan primer koji potvrđuje da osnovnu imanentnu odrednicu naivne i marginalne umetnosti ne predstavlja samo jedna određena tematska oblast, već, pre svega, bogatstvo i sloboda imaginacije i inventivnosti, kako u tematskom, tako i u likovnom smislu. Predstavljajući dela različitih umetnika inspirisanih istim motivom, tematske izložbe ističu upravo inventivnost i originalnost svakog umetnika kao jedinstvene i neponovljive umetničke individue.

Snaga kreativne imaginacije, koja je prisutna i u delima inspirisanim težnjom umetnika, zavičajnih hroničara i pejzažista, da predstave prizore iz realnog, svakodnevnog života, do svog punog izraza dolazi u delima umetnika koje stvaralački pokreće opčinjenost izvančulnim duhovnim svetom. Težnja ka mističnim sadržajima, inspirisanim verom u onostrano i slojevima svesnog i podsvesnog duhovnog nasleđa, izraz je sublimacije čovekove otuđenosti, teskobnog doživljaja sveta, haotičnog životnog iskustva, dubokih ličnih strahova i nedoumica, ali i potisnutih snova, sećanja i nadanja. Suočavajući se sa moćnim silama koje su izmicale njihovom razumevanju, ljudi su od vajkada instinktivno nastojali da ih na izvestan način racionalizuju i uobliče u jedan imaginarni, mitski i božanski svet, kao duhovno uporište i pretpostavku svoje unutrašnje ravnoteže i osećanja smisla. Nastojeći da te sile učine bližim i razumljivijim najčešće su ih personifikovali po svom liku i obličju. Na našim prostorima mitološka fantastika, koja ima korene u staroslovenskoj mitologiji i još starijem, drevnom, nedovoljno poznatom duhovnom nasleđu, nastavila je da u određenim oblicima egzistira i nakon prihvatanja hrišćanske religije, stupajući sa njom u sinkretističke odnose. Ta narodna verovanja u mitska bića preživela su do danas, paralelno sa nizom obličja hrišćanskih emanacija, zahvaljujući tome što ta bića nisu doživljavana kao božanska, već više kao ljudska, ali obdarena natprirodnim sposobnostima.
 

U tom beskonačnom svetu fantastičnih bića, anđeli i vile, upravo slojevitošću, monogoznačnošću i bogatstvom svojih oblika i potencijalom njihove duhovne i imaginativne snage, posebno su intrigirali i inspirisali stvaralačku maštu i slobodu mnogih naivnih i marginalnih umetnika. Tematici anđela i vila oni prilaze sa različitih stanovišta sopstvenih likovnih afiniteta i načina izražavanja; ona za umetnike predstavlja samo povod i podsticaj za izražavanje sopstvenog unutrašnjeg univerzuma. U stvaralaštvu nekih od njih ove teme predstavljaju jednu od epizoda, dok su umetnički opusi pojedinih autora, kao što su Vojkan Morar, Milanka Dinić i Rosen Rašev, gotovo u potpunosti inspirisani ovim imaginarnim sadržajima.
Anđeli, kao jedna od najizrazitijih predstava idealnog i nestvarno lepog, sa najintenzivnijom asocijacijom na nadzemaljsko, onostrano, duhovno, predstavljaju jedan od najtipičnijih i najprisutnijih motiva u religijski inspirisanoj umetnosti. Anđelima se pripisuju različita svojstva. Oni su, pre svega, nebeski izaslanici, glasnici, posrednici koji prenose Božije poruke, objavljuju njegovu volju i izvršavaju zadatke koje im poverava. Simboli moći nevidljivog sveta i prosvetljenja, anđeli predstavljaju vezu između Boga i ljudi, kojima pomažu kao svojoj mlađoj i nesavršenoj braći. U zavisnosti od mesta koje zauzimaju u nebeskoj anđeoskoj hijerarhiji, podeljenoj u više grupa, različito su i prikazivani. Najpoznatiji su serafimi, heruvimi, arhanđeli i anđeli čuvari. Najčešće se predstavljaju u ljudskom obličju, sa krilima. Anđeli su bestelesna, besmrtna, tajnovita bića u duhovnom svetu koji izmiče ljudskom poimanju, ali su bliska ljudskoj mašti i težnji ka višem, nadzemaljskom smislu.
 

Saša Petrović Berdujac
Anđeo kamenog srca, 2009.



Rosen Rašev
Anđeo, 2002.



Miroslav Živković
Moja pretkinja vila u kosmosu, 1996.



Milanka Dinić
Vilinski podmladak, 1985.



Vojkan Morar
Izvor anđela, 2008.

 

U nizu dela različitih naivnih i marginalnih umetnika može se pratiti raspon u stepenu transformacije ovog motiva, od prikaza u kojima su u velikoj meri zadržane tradicionalne predstave anđela, do prizora u kojima srećemo neočekivane, sasvim osobene doživljaje ovog omiljenog tradicionalnog motiva. U slici Tivadara Košuta Adam i Eva, iako je u velikoj meri zadržao tipičan prikaz anđela sa ognjenim mačem koga je Bog poslao da izagna Adama i Evu iz Raja i onemogući im pristup κa drvetu večnog života, umetnik ga transponuje osobenim načinom stilizacije. Kompozicija slike je svedena na minimum elemenata, a oblici su pojednostavljeni do forme koja maksimalno ističe njihovu izražajnost. Jednostavnim konturama uokvirene, gotovo jednobojne površine, u određenim partijama oživljene potezima i tananim crtežom, kolorističkom prefinjenošću doprinose harmoniji koja potpuno dominira u slici. Figura anđela, koja se posebnim rafinmanom i izuzetno ubedljivim, istovremeno suptilnim i naglašenim pokretom na slici izdvaja kao ključna, daje joj neobičan, fascinantan utisak savršene harmonije i unutrašnje pokrenutosti dinamične kompozicije.

Na slici Sveta Trojica Slobodan Živanović daje jedan, u velikoj meri, uobičajen ikonografski prikaz Svete Trojice, u vidu tri anđela za trpezom iz scene Gostoljublja Avramovog. Iako umetnik preuzima ovu tipičnu predstavu, u smislu utvrđene konkretnosti njenog vizuelnog prikaza i idealizacije koja direktno i intenzivno asocira na prisutnost božanskog, umetnik je daljom kreativnom intervencijom smešta u neuobičajen ambijent. Tri anđela lebde u krošnji drveta u čijoj se šupljini stabla nalazi jedna upaljena i jedna ugašena sveća. U ovom neobičnom, tajanstvenom prizoru, koji sugeriše utisak prisustvovanja nekom intimnom činu religijskog doživljaja, možda možemo nazreti uplive takozvane narodne religioznosti, gde se u verovanja hrišćanske religije ugrađuju i pojedine reminiscencije starijih verovanja, u težnji ka ostvarivanju što bliže i ličnije komunikacije sa onostranim, što kao opšte mesto često srećemo u naivnoj i marginalnoj umetnosti.

Mnogo kompleksniji primer ove vrste svojevrsnog sinkretizma nalazimo u skulpturi Snovi i misao Bogosava Živkovića. Na mpozantnom stubu, čiju monumentalnost drvene mase pojačava likovna rustičnost gustog prepleta antropomorfnih i zoomorfnih figura, prizori iz realnosti egzistiraju uporedo sa fantastičnim bićima iz narodnih predanja i verovanja, umetnikovom maštom utkani u nove kontekste. Krilata figura sa ljudskim likom u dinamičnom prepletu različitih prikaza, mogla bi se tumačiti u drugačijem smislu, ali, budući da je prikazana kako stoji na glavi čoveka, najpre asocira na prikaz anđela-čuvara. Prema starom verovanju svaki čovek ima svog anđela-čuvara koji ga prati od trenutka krštenja do smrti kao čuvar duše i verni učitelj i savetnik. Njihovo prisustvo se manifestuje kao duševna borba čoveka sa samim sobom kada se dvoumi da li da učini loše delo, ili kao glas anđela u vidu zadovoljstva nekim učinjenim plemenitim delom.

Motiv anđela, koji se u skulpturi retko sreće kao samostalna figura, posebno je inspirisao Sašu Petrovića Berdujca da kroz skulpture većih dimenzija u drvetu istražuje dualizam prirode ovih božanskih bića. U skulpturi Arhanđeo Mihajlo nalazimo predstavu anđela kao Božijeg vojnika i pravednog sudije, sa mačem u desnoj i terazijama u levoj ruci. Frontalna, statična figura arhanđela, oblikovana u dubokom reljefu, oživljena je kratkim potezima dleta koji formiraju dinamičnije površine. Mnogo ekspresivniji izraz umetnik postiže u skulpturi Anđeo kamenog srca, gde snažnom stilizacijom masa i izraženijim pokretom naglašava snagu i vrednost volumena. Mali komad kamena implementiran u masivnu, rustično obrađenu formu drveta, kontrastom boje i teksture ističe i pojačava simbolički naboj skulpture. Sasvim drugačiji doživljaj anđela nalazimo u skulpturi Anđeo Božije milosti. Figura izraženih ženskih atributa, blagog lika, otvorenih usta, koja simbolizuje samislosnog božijeg glasnika, oblikovana je oblim volumenima sa partijama mnogo mirnije, rafiniranije strukturacije površina. Na ovim skulpturama nema naracije, sve se svodi na simboliku i ekspresiju monolitnog oblika koji iz drveta oslobađa energiju figure anđela.

Sasvim specifičan svet slika Vojkana Morara, koji je gotovo u potpunosti posvećen motivu anđela, doživljavamo kao čudesan prozor, otvoren ka mističnoj, onostranoj, duhovnoj dimenziji. Na slikama Zlatno nebo, Anđeli nad nama, Sestrinstvo i Hodali su u nebo, u donjoj zoni, obeleženoj fantastičnom arhitekturom izmaštanih gradova ili manastira, predstavljene su krajnje stilizovane figure ljudskih obličja sa rukama ispruženim ka nebu, koje personifikuju duše u neumoljivom stremljenju ka višim sferama. I kada ih predstavlja sa korenima koji ih drže vezane za zemlju, umetnik im daje još razgranatije krošnje kojima se protežu ka nebu. Mnoštvo minijaturnih predstava ovih figura sa podignutim rukama pokrenuto je silovitom gravitacijom ka rojevima anđela raširenih krila i podignutih ruku u gornjoj zoni slike, koji suvereno dominiraju prizorom kao centralni pokretač kompozicije. Motiv anđela, koji je u ovim slikama predstavljen u jednom od njihovih poznatih oblika, kao velike nebeske vojske, kao čuvari gradova, država, crkava i manastira, a na slikama Dva i hiljadu anđela i Izvor anđela kao jedina fascinacija umetnika, u čarobnom svetu slika Vojkana Morara dobija formu svojevrsnog angelarijuma. Dok na većini slika umetnik anđele predstavlja kao bespolna bića sasvim svedenih oblika, na slici Dva i hiljadu anđela on u prvi plan smešta dve dominantne figure anđela sa naznačenim oblicima muške i ženske figure. Iako su anđeli po defniciji nematerijalna, bespolna bića, oni se mogu manifestovati u muškoj i ženskoj energiji.

U sasvim osobenom slikarskom opusu snažnog, složenog i kondenzovanog likovnog izraza Save Sekulića najčešći i najslojevitiji je lik žene, pre svega kao lik majke, stvaraoca svega postojećeg, simbola sigurnosti, bezuslovne i večne ljubavi, topline i blagosti. Sasvim je očekivano da su i likovi anđela na njegovim slikama obeleženi tom energijom. Na slikama Majka i majčina krila i Cvet materinstva umetnik bogatom imaginacijom, snažnim unutrašnjim doživljajem i sažetom ekspresivnom kompozicijom sintetizovanih oblika koji se prožimaju dočarava svetost materinstva kao anđeoskog čina. Anđeo je personifikacija majke čija su krila predstavljena u obliku rode ili njene dece. Na slici Anđeo-devojka kompozicija je ekspresivnom stilizacijom svedena na odnos dve dominantne površine, plave pozadine i bele figure anđela. Dirljiva figura anđela, svojim krajnje pojednostavljenim, kondenzovanim oblikom, blago povijena u stranu, sa rukama preklopljenim preko glave, sa vanvremenskim, nemim a izražajnim pogledom, ostavlja zaista potresan utisak neizrecivog anđeoskog, majčinskog bola pred neizbežnim ovozemaljskim patnjama ljudskog roda.

Ideju anđeoskog materinstva nalazimo i u slici Rođenje Hristovo Rosena Raševa, umetnika čiji je umetnički opus u velikoj meri na sasvim osoben način obeležen religioznim kontemplacijama, bilo da je reč o konkretnim biblijskim motivima, ili originalnim formulacijama intimnog umetnikovog shvatanja religioznosti i odnosa ka Bogu. Biblijsku scenu rođenja Hrista umetnik predstavlja na sasvim neobičan i neočekivan način koji pokazuje izraženu umetničku slobodu, radikalnu spontanost i neposrednost u slikarskom postupku. Naga figura Bogorodice, predstavljena sa krilima poput anđela, figura malog Hrista i ženska figura anđela koji prihvata novorođenče, predstavljene su stilizovanim, sintetizovanim i maksimalno redukovanim, ali sigurnim i ubedljivim crtežom, koji oživljava plošno, amblematski tretirane oblike i pojačava utisak snažne unutrašnje dramatike prikazane scene. Ornamentalna svedenost, maštovitost, i ekspresivnost koja asocira na čarobnu jednostavnost dečijeg crteža još je naglašenija u slici U suštini, završava tamo gde počinje. Rosen Rašev, neposredno i iskreno, prenosi svoj doživljaj i emociju, odnos prema egzistencijalnim pitanjima života i smrti, dobra i zla, rađanja, rasta, množenja i umiranja, rastače ih do gole gramatike dekorativnih članova, koje razvija u frizovima pripovednog sadržaja personifikujući zatvoreni krug životnog puta, u kome par anđela zauzima svoje značajno mesto. Anđeli imaju posebnu važnost u stvaralaštvu Rosena, oni su za umetnika stvarni i stalno prisutni saputnici, sa kojima slobodno komunicira i koji ga zaštitnički savetuju, upozoravaju i umiruju. Upravo takve su monumentalne figure anđela na slikama Anđeo sudbine i Anđeo, svemoćni božanski glasnici sa neobičnim antenama, ali i odani i blagi savetnici i zaštitnici ljudi. Na slici Anđeo, svevideći božanski izaslanik koji ima oči i na nogama, predstavljen je i sa simbolima zvezde i stopala pored glave, što govori o njegovoj dvojnoj prirodi, božanskoj, ali i ljudskoj. Tu blagu prirodu anđela, blisku ljudima, umetnik potencira i time što figura anđela svojim oblikom delimično izlazi iz slike u treću dimenziju. Rosenovi anđeli predstavljaju neobičan spoj arhaičnog i modernog, duboke instinktivne vezanosti za vitalno duhovno nasleđe Balkana i snažnog nagonskog stvaralačkog impulsa i postojane težnje ka umetničkoj slobodi.

Iako u potpuno drugačijem obliku i kontekstu u odnosu na Rosenovo stvaralaštvo, i na slici Rođenje Hristovo Dobrosava Milojevića nalazimo osoben spoj hrišćanskog i starijeg duhovnog nasleđa, preoblikovanih originalnom stvaralačkom imaginacijom umetnika. Prizor, u velikoj meri tradicionalano predstavljen, umetnik smešta u izuzetno maštovito i ubedljivo postavljenu kompoziciju, koja naglašava pećinu i centralni motiv Rođenja. Žena sa leve strane Bogorodice u ruci nosi glavu ovce, što asocira na starije paganske običaje. Auru svetosti i božanske emanacije ovoj slici donose neobične predstave anđela koje umetnik predstavlja u formi ptica raširenih krila sa oreolima oko glava.

U čarobnom svetu slika Ilije Bašičevića Bosilja, sačinjenog od zagonetnih alegorija i slojevite simbolike fantastičnih prizora, ni anđeli nisu prisutni u formi tradicionalnih idealizovanih predstava božanskih izaslanika. Originalni, izmaštani univerzum najrazličitijih oblika fantastičnih i hibridnih bića sadrži i brojne predstave apokaliptičnih anđela i krilatih prilika koje asociraju na ove božanske glasnike. U slikama kao što je Mis Ilijade ova bića su predstavljena u kontekstu autentične Bosiljeve mitologije i čitaju se po sasvim osobenom alegorijskom ključu. Autentičan doživljaj motiva anđela srećemo u slici Dolazak kosmonauta na mesec. I sam naziv slike podvlači naglašenu nekonvencionalnost i nesputanu maštovitost kojom umetnik transformiše i prizore drevnih anđela, sažimajući ih sa idejom savremenih kosmonauta. U dinamičnoj dijagonalno postavljenoj kompoziciji predstavljen je niz krilatih bića u jedinstvenoj zlatnoj mandorli koja su, sasvim suprotno uobičajenim idealizovanim predstavama anđela, snažnom stilizacijom i sintetizovanjem oblika dovedeni do gotovo karikaturalnih fizionomija nezgrapnih figura. Snažna unutrašnja ekspresija slike rezultat je iskrene potrebe umetnika da svoje fantazije reši pomoću apsurdnih situacija i snažnog likovnog i idejnog sažimanja.
Svet slika Milanke Dinić potpuno je prožet neiscrpnom maštom umetnice inspirisanom narodnim verovanjima, mitovima, legendama, kao i intenzivnim religioznim osećanjem, ali i u jednom neobičnom sinkretističkom sklopu koji je diktiran isključivo snažnim ličnim doživljajem i imaginacijom umetnice. U gustom prepletu izmaštane flore i fantastične arhitekture živi čitav svet realnih i izmišljenih bića, princeza, vila, vilenjaka, anđela, neobičnih hibridnih stvorenja... Na slici Anđeli nas nadgledaju, u vibrantnom tačkastom prepletu rajskih prizora, figure anđela predstavljene su u obliku lebdećih krilatih ženskih prilika koje neodoljivo podsećaju na vilinski svet. Anđeli koji personifikuju svetu Trojicu u slici Osvećenje vode svete Trojice dobijaju sasvim neobično obličje. Umesto belih idealizovanih krilatih figura umetnica prikazuje crveno obojena fantastična bića koja više asociraju na oblike zmajeva iz narodnog predanja.

U slikarstvu Milana Rašića, gde preovladava spokojni svet idiličnih prizora zavičajnog pejzaža, fantastična bića anđela i vila predstavljaju samo epizode. Idealizovane predstave anđela sa raširenim belim krilima nalazimo u slikama Đorđić guslar, gde personifikuje božansko nadahnuće, i Sveta voda, sa anđelom koji kao nebeski izaslanik usmerava povorku ljudi ka svetom izvoru. Nasuprot ovakvoj idealizovanoj predstavi anđela kao božanskog bića, u slici Milosrdni anđeo figura anđela se nalazi i jednom drugačijem kontekstu. U sceni bombardovanja Beograda avion koji ispušta smrtonosne projektile umetnik predstavlja u formi krilate anđeoske figure, ironično aludirajući na naziv i paklenu samilost ove vojne intervencije (Milosrdni anđeo).

Sasvim neobičnu predstavu anđela nalazimo i u fantastičnom likovnom svetu Tomislava Blagojevića, koji krajnje redukovanim izrazom i snažnom stilizacijom oblika na simbole, povezuje i sublimira daleke svetove praistorijskih pećinskih predstava rudimentarnih figura-znakova lovaca, ratnika, scena biblijskih priča i izmaštanih vanzemaljkih civilizacija. Na slici Pali anđeo, u prvom planu je dijagonalno postavljena predstava zmijolikog krilatog bića sa rogovima. Dve geometrijski krajnje svedene figure sa krstovima na glavi, prikazane u drugom planu, mogu predstavljati trijumfalne figure dobrih anđela koje odnose pobedu nad mračnim silama persinifikovanim u centralnoj figuri palog anđela.
Iako sasvim drugačijeg porekla i konteksta, i motiv vila, širinom i bogatom strukturom, slojevitošću i slobodom interpretacija, pokazao se vrlo inspirativnim za naivne i marginalne umetnike. Za vile se, bez sumnje, može reći da predstavljaju jednu od kategorija mitskih bića na koju se najčešće nailazi u najrazličitijim stvaralačkim tvorevinama našeg naroda, a pre svega u brojnim narodnim pesmama, pripovetkama i legendama. U prilog prisutnosti kulta vila govori i to da je reč vila uključena u nazive mnogih toponima u našim krajevima. U narodnom verovanju vilama se pripisuju različita svojstva i atributi. Ova mistična, magična bića po predanju žive daleko od ljudi, najčešće u planinskim vencima, rekama, potocima, izvorima i stoletnim šumama, ali su, istovremeno, nastojale da uspostave neki kontakt sa ljudskim društvom. Najčešće se predstavljaju kao mlade i lepe devojke duge plave kose, nezaboravne i uznemirujuće lepote, odevene u belu odeću, koje se pojavljuju pojedinačno ili u grupi, često u kolu. Mogu oblake da predvode, munjama i gromovima gospodare, more i jezera da uzburkaju, izvore da zaustave ili zalede, mogu pogledom da usmrte, ali i svaku bolest da izleče. Stanovnice vilinske zemlje, u zavisnosti od staništa, dele se na različite vrste, i u narodu se najčešće nazivaju izvorkinje, brodarice ili vodarkinje, jezerkinje, zagorkinje, gorske vile ili planinkinje, oblakinje, biljarice, suđenice... Brojnost naziva ovih bića prate i mnoga međusobno različita verovanja i predstava koje se odnose vezuju za njih i njihove čarobne moći.

U idiličnim pejzažima i prizorima iz svakodnevice Milana Rašića, kao i anđele, i motiv vila retko srećemo. Na slici Svadba u Grgetegu umetnik u svoju uobičajenu vertikalno građenu kompoziciju pastelnog kolorita, sa prizorom manastira i okoline i centralnom scenom svadbene povorke, u gornjoj zoni iznad brda uvodi dve vilinske prilike. Eterične, lebdeće, krilate figure, koje bi mogle pripadati gorskim vilama, celom prizoru daju mističnu auru. Ovo prikazivanje vila u svadbenim prizorima nije neočekivano, budući da ovaj motiv kao metaforu ženske fantazije nalazimo i u narodnoj svadbenoj lirici. Još interesantnije su predstave vila u slici Selo Radenković. Ovde su vile predstavljene sa krilima i neobičnim belim oreolima oko glava kako lebde iznad vode. Ovi neobični oreoli najverovatnije predstavljaju okrilje-izraz koji se pominje u narodnim pesmama i označava veo kojim su vile pokrivale glavu i krila, u kojima je ležala njihova moć. Ovaj prizor vila iznad vode asocira na vodarkinje ali i na verovanje da vile u koje su se pretvorile duše umrlih devojaka žive u vodi i po obalama uvek u igri ili zabavi.

U rafiniranom slikarskom svetu jedinstvenog i snažnog poetskog izraza Miroslava Živkovića, gde preovladavaju svedeni sižei, prefinjena koloristička gama i mistična atmosfera, sasim očekivano nalazimo i prikaze vila. Jedan od najpoznatijih kultova posvećenih vilama, koji se u izvesnoj formi očuvao do naših dana, kult vila izvorkinja, inspirisao je umetnika u delima Vilini izvori, i Eho kraj izvora. Po drevnom verovanju svako ko se na nekom neobičnom izvoru umije ili napije vode, mora baciti u izvor metalni novčić ili ostaviti neki poklon za vilu-čuvaricu izvora. Prežitak ove drevne prakse, iako sa sasvim drugom funkcijom, i danas se može prepoznati u bacanju metalnih novčića u fontane. Imaginarne prizore fantastičnog vilinskog sveta Živković dočarava vođen detinje maštovitim, iskrenim i autentičnim osećajem mitologije. Na slici Divlja devojka prepoznajemo odjeke legendi o susretima ljudi sa vilinskim svetom. Po verovanjima vile su svojom lepotom i čarobnim moćima privlačile mladiće i izazivale ih da se sa njima nadmeću u pevanju ili streličarstvu. Međutim, iako bi ih mladići osvojili i pridobili za sebe, one su često vrebale priliku da krišom ponovo uzmu krila i vrate se svom vilinskom svetu. Slika Moja pretkinja vila u Kosmosu predstavlja jednu od najpoetičnijih predstava vila i govori o dirljivom, neposrednom doživljaju umetnika i značaju koji pridaje vilama. Efektna rafinirana tematska i stilska redukcija likovnih elemenata u gotovo monohromnoj slici na suptilan način naglašava centralnu figuru lebdeće vile, koja zrači vanvremenskom i vanprostornom svetlošću. Stilizovani pejzaž sa kružnim formama krošnji drveća, naslikan lirskom gradacijom plavih tonova, asocira na daleka, nepoznata, mistična nebeska prostranstva.

Po predanju vile se pojavljuju pojedinačno, ali i u grupama, i to najčešće u kolu. Ukorenjeno je verovanje da vile, iako uglavnom dobronamerna bića obdarena mnogim nadljudskim vrlinama, ukoliko ih neko vidi ili uznemiri dok igraju u kolu, mogu biti veoma opasne i osvetoljubive. Dušan Jevtović, inspirisan ovakvim pričama, u slici Vilino kolo daje jedan od najupečatljivijih i najekspresivnijih likovnih doživljaja ovog motiva u naivnoj i marginalnoj umetnosti. Sintetizovanost krajnje stilizovane kompozicije noćnog pejzaža, koju umetnik polukružnim površinama deli u planove oživljavajući ih tek po nekim stablom drveta, snažno ističe neobično ekspresivne fizionomije nezgrapnih figura, kako nagih vila koje igraju u kolu oko vatre, tako i ljudi i žena koji ih posmatraju sa izrazima radoznalosti, neverice, čuđenja i straha. Osećaj neke neodređene nelagodnosti i pretnje koji preovladava u slici pojačava i mala demonska prilika koja prizor posmatra sakrivena između grana drveta.
U stavaralaštvu Milanke Dinić motiv vile predstavlja osnovnu inspiraciju i kreativni katalizator. Decenijama maštan i oblikovan, iluzorni, mistični svet fantastične vegetacije i realnih i izmaštanih bića, umetnica instinktivno doživljava kao realnost i oslonac za sopstvenu egzistenciju. Neobuzdana mašta umetnice u motivu vila nalazi nepresušan izvor inspiracije za najrazličitije oblike ovih mitskih bića, bilo da ih predstavlja u tradicionalnom obliku mladih devojaka duge plave kose, ili u sasvim subjektivnom doživljaju koji ih transponuje i sažima sa drugim izmaštanim bićima i floralnim elementima u neočekivane hibridne spojeve. Čak i kompozicije gde vile nisu eksplicitno predstavljene prožete su mističnom vibrantnom atmosferom vilinskog sveta. I sami nazivi slika, Vilina večera, Vilinski podmladak, Vilinsko kupanje, Vilin dvor, govore o važnosti koji ovaj motiv ima u slikarstvu Milanke Dinić. Ornamentalne bordure, koje sa gornje i donje strane uokviruju kompozicije, prizorima daju određenu scensku dubinu treće dimenzije, gde se kao na pozornici odvija tajanstveni idilični život vila. Posmatrajući ove mistične scene vilinske večere, kupanja, magijskog obreda inicijacije malih vila, stičemo utisak da prisustvujemo prizorima iz vilinskih staništa idilične netaknute prirode, koji nisu namenjeni oku smrtnika. Ta bujnost i mističnost izmaštanog sveta, koji umetnica materijalizuje osobenim slikarskim postupkom, fragmentarnim potezima dočaravajući tradicionalne tehnike tkanja i veza, neprekidno izaziva pogled, forme, boje, da se pokrenu i izatakaju jednu potku druge dimenzije snova, na koju se nadovezuje naše sopstveno imaginarno i na taj način nas uvlači u sliku.
Potencijal duhovne i imaginativne snage i složenosti motiva anđela i vila podstiče umetnike na instinktivno preispitivanje i osobenu slobodu vlastitog tumačenja univerzalnog duhovnog nasleđa u procesu izražavanja ličnog, intimnog doživljaja sveta i na putu ka dosezanju onostranog, božanskog. U interakciji sa ovim imaginarnim svetom umetnici nalaze odgovor na svoje potrebe, kreativne, psihološke i metafizičke.

Moderna naučna saznanja nas upućuju da je doživljaj onostranog, duhovnog, božanskog, mističnog sveta, koji su naši drevni preci utemeljili i doživljavali kao stvarnost, samo tvorevina naše mašte, način da univerzalizujemo svoj doživljaj sveta, tek izraz naše podsvesti ili kolektivnog nesvesnog. Ostaje pitanje nije li nas savremeni racionalizam odsekao od nekih naših blagorodnih korena. Jer, iskustvo nije samo ono što u realnosti doživljavamo, već i ono na šta nas upućuju naša maštanja. Naivni i marginalni umetnici, često u raskoraku sa vremenom u kome žive, svojim drugačijim, kreativnim, inventivnim pristupom svetu i instinktivnim traganjem za ličnim istinama i iskonskim, drevnim, podsvesnim slojevima, podsećaju nas na imaginativne vrednosti koje su čoveka vekovima vodile na njegovom civilizacijskom pohodu kroz vreme, bojeći ih i preoblikujući svojim autentičnim pečatom originalne invencije. U tom smislu moglo bi se reći da ovi umetnici predstavljaju svojevrsne anđele i vile u svetu savremene umetnosti.

Ivana Jovanović